Wypowiedzenie i odstąpienie od umowy – podstawowe różnice

Wypowiedzenie i odstąpienie od umowy to dwa różne sposoby zakończenia stosunku prawnego między stronami. Pojęcia te bywają używane zamiennie, jednak mogą wywoływać odmienne skutki. Wypowiedzenie najczęściej prowadzi do zakończenia umowy na przyszłość, natomiast odstąpienie co do zasady oznacza powrót do sytuacji, jak gdyby umowa nie została zawarta.

To, które rozwiązanie może zostać zastosowane, zależy przede wszystkim od rodzaju umowy, jej postanowień, przepisów oraz okoliczności, w jakich składane jest dane oświadczenie.

Na czym polega wypowiedzenie umowy?

Wypowiedzenie jest jednostronnym oświadczeniem jednej ze stron, którego celem jest zakończenie trwającej umowy. Nie wymaga ono zgody drugiej strony, jeżeli możliwość jego złożenia wynika z przepisów albo z treści zawartej umowy.

Rozwiązanie to jest charakterystyczne przede wszystkim dla umów o charakterze ciągłym, czyli takich, które są wykonywane przez dłuższy czas. Może dotyczyć między innymi najmu, dzierżawy, zlecenia, świadczenia usług, ubezpieczenia lub różnych umów abonamentowych.

Wypowiedzenie zazwyczaj wywołuje skutek po upływie określonego okresu wypowiedzenia. Do tego czasu strony powinny nadal wykonywać swoje obowiązki. Umowa może jednak przewidywać możliwość jej zakończenia ze skutkiem natychmiastowym, zwłaszcza gdy druga strona poważnie narusza swoje zobowiązania.

Przykładowo przy umowie najmu zawartej na czas nieoznaczony możliwość wypowiedzenia może wynikać z terminów określonych w umowie lub w przepisach. W przypadku umowy zawartej na czas oznaczony wypowiedzenie jest zwykle możliwe w sytuacjach wskazanych w jej treści.

Jakie skutki wywołuje wypowiedzenie?

Podstawowym skutkiem wypowiedzenia jest zakończenie umowy na przyszłość. Oznacza to, że świadczenia prawidłowo wykonane przed dniem ustania umowy pozostają co do zasady ważne i nie podlegają automatycznemu zwrotowi.

Jeżeli przykładowo usługa była świadczona przez kilka miesięcy, a następnie umowa została wypowiedziana, wynagrodzenie należne za okres faktycznego wykonywania usługi zwykle pozostaje należne. Strony powinny rozliczyć zobowiązania powstałe do dnia zakończenia współpracy.

Wypowiedzenie może nastąpić:

• z zachowaniem okresu wypowiedzenia,
• ze skutkiem natychmiastowym,
• bez wskazywania przyczyny, jeżeli pozwala na to umowa lub przepis,
• z przyczyn określonych w umowie,
• z ważnych powodów przewidzianych dla danego rodzaju stosunku prawnego.

Znaczenie ma nie tylko samo złożenie wypowiedzenia, lecz także moment, w którym dotrze ono do drugiej strony, sposób obliczania terminu wypowiedzenia oraz ewentualne obowiązki związane z zakończeniem umowy.

Na czym polega odstąpienie od umowy?

Odstąpienie również następuje przez jednostronne oświadczenie, ale jego skutki są zazwyczaj dalej idące niż w przypadku wypowiedzenia. Umowa jest co do zasady traktowana tak, jakby nie została zawarta, a strony powinny zwrócić sobie otrzymane świadczenia.

Prawo odstąpienia może wynikać bezpośrednio z umowy. Strony mogą zastrzec, że jedna z nich albo obie będą mogły odstąpić od umowy w określonym terminie. Takie uprawnienie powinno być sformułowane w sposób pozwalający ustalić, komu przysługuje i do kiedy może zostać wykorzystane. Przepisy przewidują, że wykonanie umownego prawa odstąpienia następuje przez złożenie oświadczenia drugiej stronie.

Odstąpienie może również wynikać z przepisów. W określonych sytuacjach może być związane między innymi z niewykonaniem zobowiązania, zwłoką drugiej strony, niemożliwością wykonania świadczenia albo szczególnymi uprawnieniami konsumenta.

Odstąpienie z powodu niewykonania umowy

W przypadku niektórych umów wzajemnych odstąpienie może być następstwem niewykonania obowiązku przez drugą stronę. Zwykle konieczne może być wcześniejsze wyznaczenie dodatkowego terminu na wykonanie zobowiązania oraz poinformowanie, że jego bezskuteczny upływ może prowadzić do odstąpienia.

Nie zawsze wyznaczanie dodatkowego terminu jest wymagane. Duże znaczenie mają treść umowy, rodzaj niewykonanego obowiązku oraz to, czy termin wykonania miał dla stron szczególne znaczenie.

Po skutecznym odstąpieniu strony powinny zasadniczo zwrócić to, co otrzymały na podstawie umowy. W określonych przypadkach możliwe może być również dochodzenie naprawienia szkody wynikającej z niewykonania zobowiązania.

Odstąpienie od umowy przez konsumenta

Szczególnym przykładem jest prawo konsumenta do odstąpienia od niektórych umów zawartych na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa. Konsument może wówczas zrezygnować z umowy bez podawania przyczyny, o ile nie zachodzi jeden z ustawowych wyjątków.

W przypadku większości umów zawieranych przez internet termin na złożenie oświadczenia wynosi 14 dni. W niektórych sytuacjach, między innymi przy umowach zawartych podczas nieumówionej wizyty przedsiębiorcy w miejscu zamieszkania konsumenta albo podczas wycieczki, termin może wynosić 30 dni. Początek jego biegu zależy między innymi od tego, czy przedmiotem umowy jest sprzedaż rzeczy, świadczenie usług czy regularne dostarczanie towarów.

Skuteczne odstąpienie prowadzi zasadniczo do konieczności rozliczenia stron. Przedsiębiorca powinien zwrócić otrzymane płatności na zasadach przewidzianych w przepisach, a konsument powinien zwrócić rzecz, jeżeli ją otrzymał. Nie oznacza to jednak, że prawo odstąpienia dotyczy każdego zakupu. Przepisy przewidują wyjątki związane między innymi z charakterem towaru lub usługi, sposobem wykonania świadczenia oraz wyraźną zgodą konsumenta na rozpoczęcie realizacji umowy.

Najważniejsza różnica między wypowiedzeniem a odstąpieniem

Najważniejsza różnica dotyczy momentu i zakresu skutków prawnych. Wypowiedzenie kończy stosunek prawny od określonego momentu, pozostawiając w mocy wcześniejsze rozliczenia. Odstąpienie zasadniczo prowadzi do usunięcia skutków umowy i obowiązku zwrotu spełnionych świadczeń.

Można to zobrazować przykładem długoterminowej umowy o świadczenie usług. Jeżeli zostanie ona wypowiedziana, świadczenia wykonane do dnia jej zakończenia zazwyczaj pozostają rozliczone. Gdyby natomiast doszło do skutecznego odstąpienia, strony mogą zostać zobowiązane do zwrotu tego, co wzajemnie otrzymały, z uwzględnieniem szczególnych zasad właściwych dla danego rodzaju umowy.

Różny jest również cel obu rozwiązań. Wypowiedzenie służy przede wszystkim zakończeniu trwającej współpracy, natomiast odstąpienie pozwala wycofać się z umowy na podstawie wcześniej zastrzeżonego albo ustawowego uprawnienia.

Znaczenie treści umowy i formy oświadczenia

Przed złożeniem wypowiedzenia lub oświadczenia o odstąpieniu istotne jest ustalenie, czy dane uprawnienie rzeczywiście przysługuje. Znaczenie mogą mieć postanowienia dotyczące czasu trwania umowy, terminów, przyczyn jej zakończenia, sposobu doręczenia oświadczenia oraz wzajemnych rozliczeń.

Umowa może wymagać zachowania formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej. W praktyce ważne jest również posiadanie potwierdzenia, że oświadczenie zostało wysłane i mogło dotrzeć do adresata. Samo nazwanie pisma „wypowiedzeniem” lub „odstąpieniem” nie przesądza jeszcze o jego skutkach. Pod uwagę bierze się przede wszystkim treść oświadczenia, podstawę jego złożenia i okoliczności sprawy.

Wypowiedzenia ani odstąpienia nie należy także utożsamiać z rozwiązaniem umowy za porozumieniem stron. Porozumienie wymaga zgodnej decyzji obu stron, które mogą wspólnie określić datę zakończenia umowy i sposób rozliczenia.

Podsumowanie

Wypowiedzenie i odstąpienie od umowy prowadzą do zakończenia stosunku prawnego, ale działają w odmienny sposób. Wypowiedzenie zasadniczo wywołuje skutki na przyszłość, natomiast odstąpienie może prowadzić do uznania umowy za niezawartą i zwrotu wzajemnych świadczeń. O możliwości zastosowania każdego z tych rozwiązań decydują przepisy, treść umowy oraz okoliczności konkretnej sytuacji.

Więcej praktycznych porad prawnych można znaleźć na stroniewww.plazaglab.pl .